MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI TEFTİŞ KURULU’NUN TARİHÇESİ

Mustafa ATABEK

MEB Başmüfettişi

Teftiş (Denetim) genel anlamı ile bir kurumdaki iş ve işlemlerin belirlenen amaçlar ve yürürlükte olan mevzuat doğ­rultusunda saptanan ilke ve kurallara uy­gun olarak yürütülüp yürütülmediğinin tespitidir. Denetimin temel amacı; kuru­mun amaçlarının gerçekleştirilme derece­sini belirlemek, daha iyi sonuç alabilmek için gerekli önlemleri almak ve sürekli geliştirmektir.  Bu amaçla, kurumsal işleyiş bir bütün olarak, planlı ve programlı bir biçimde sürekli olarak izlenir, eksik yönler saptanır, düzeltilir, hataların yinelenmesini engellenmeye ve daha sağlıklı bir işleyiş gerçekleştirilmeye çalışılır.

Eğitim denetimi ise öğrenmeyi daha etkili kılmak amacıyla, okulun işleyişini, öğretme sürecini doğrudan etkileyecek biçimde düzenlemektir. Okulun öğretme-öğrenme süreçlerini sürdürmeyi ve geliş­tirmeyi amaçlar. Çağdaş eğitimde denetim, öğretmeyi ve öğrenmeyi etkileyen etkenle­rin tümünün değerlendirilmesi ve daha etkili bir öğretme-öğrenme ortam ve ko­şullarının hazırlanması işidir. Değerlen­dirmede kullanılan yöntemler de dahil, öğretme ve öğrenme sürecinde rol oynayan etkenlerin tümü, söz konusu değerlendir­menin kapsamına girmektedir. Bu değer­lendirmenin nihaî amacı, eğitim sürecinin daha etkili kılınmasıdır. Çağdaş eğitim denetimi; bilimsel, amaçlı, düzenli, demok­ratik ve özendirici olmalıdır.

Sonuç olarak çağdaş eğitim denetimi, teknik ve sosyal bir süreçtir. İnsan ve madde kaynaklarının etkili bir biçimde kullanılması ve geliştirilmesi amacıyla düzenlenir. Tanılama, değerlendirme ve geliştirme işlevlerini içerir .

Eğitim ve denetimi,  Tevhid-i Tedrisat Kanunun 1. ve 4. maddeleri, 1739 sayılı Millî Eğitim Temel Kanununun 56. mad­desi (57. maddede belirtilen Askerî mak­satlarla açılacak okullar hariç), 3797 sayılı Millî Eğitim Bakanlığının Teşkilât ve Gö­revleri Hakkında Kanunun 2. maddesi hü­kümleri uyarınca Millî Eğitim Bakanlığına verilmiştir. Millî  Eğitim Bakanlığı dene­tim görevini Teftiş Kurulu Başkanlığı, ve illerdeki İlköğretim Müfettişleri Başkanlığı ve bu Başkanlıklarda görevli müfettişler aracılığı ile yerine getirmektedir. Bu husus Teftiş Kurulu Yönetmeliğinin 7/a madde­sinde  “Bakanlığın merkez, taşra, yurt dışı teşkilatı ile bağlı ve ilgili kuruluşların her türlü faaliyet ve işlemleri ile ilgili olarak denetim, inceleme ve soruşturma işlemle­rini yürütmek, Bakanlığın gözlem ve dene­timine tabi okul ve kurumlarda teftiş ve denetimlerde bulunmak” şeklinde yer al­maktadır.

Millî Eğitim Bakanlığı Teftiş Kurulu Başkanlığının kuruluş ve tarihçesine bir göz atacak olursak:

Kuruluş:

Millî Eğitim Bakanlığı Teftiş Kurulu Başkanlığı;

a)    Başkan,

b)   Başkan yardımcıları,

c)    Başmüfettişler,

d)   Müfettişler,

e)    Müfettiş Yardımcıları ve

f)     Teftiş Kurulu Bürosu (Bu büroda şube müdürleri ile yeter sayıda personel görev­lendirilir)’ndan oluşup, doğrudan Bakana bağlıdır. Müfettişlere Bakan ve Başkan dışında, hiçbir yerden emir verilemez. Ku­rul, Bakan emri ve onayı üzerine, Bakan adına araştırma, inceleme, soruşturma, rehberlik, denetim görevlerini yerine geti­rir.

Tarihçe:

Teftiş Kavramı, Rüştiye mekteplerinin açılmasına bağlı olarak, 1838 yılında çıka­rılan bir layihada; “Bu okulların meslekî yeteneklerini tespit etmek, öğretimi geliş­tirmek ve öğrencilerin daha iyi yetişmele­rini sağlamak üzere görevlendirilecek me­murlar tarafından teftiş edilmeleri...” şek­linde yer almış, 1847 yılında yayımlanan bir yönetmelikte; “Mektepleri teftiş etmek, hocalara yol göstermek üzere “Muin” (yardımcı) adı verilen elemanlar ...” gö­revlendirilmiştir.

1862 yılında Rüştiye ve Sibyan okullarını denetlemek üzere görevlendi­rilen memura, ilk defa müfettiş denil­miştir. 1869 yılında çıkarılan Maarif-i Umumî Nizamnamesinde “Muhakkik” ve “Müfettiş” terimleri yer almış, ancak bunlar Vilayet Maarif Meclislerinden görevlendirilmiştir.

1911 yılında yürürlüğe giren Maa­rif-i Umumiye Nezareti Merkez Teşki­latı Hakkındaki Nizamname ile merkez hizmetleri idare ve teftiş olmak üzere ikiye ayrılmış,  müfettişlerin orta ve yüksek okul  öğretmenleri arasından seçilmesi esası getirilmiştir.

1912 yılında hazırlanan yeni tü­zükte, ‘Müfettiş-i Umumî’lik ibaresi yer almıştır. Bu tüzük ve  çıkarılan yönet­melikte - bu yönetmelik Millî Eğitim Bakanlığının  ‘genel teftişe’ ait ilk yö­netmeliğidir-  ve 1914 yılında yapılan ek düzenlemede Ortaöğretim ve Bakanlığa bağlı diğer kurumların denetiminde gö­zetilecek esaslar belirlenmiştir.

1923 yılında “Maarif Müfettişleri Ta­limatnamesi”  yayımlanmış ve burada müfettişlik müessesesinin kuruluş, görev ve yetkileri ile teftişin esasları açıklan­mış, “Teftiş Heyeti” ibaresi ilk defa kul­lanılmıştır.

1926 yılında 789 sayılı Maarif Teş­kilat Kanununun yürürlüğe girmesi ile müfettişlerin hak, yetki ve görevlerine ilişkin bir yönetmelik hazırlanmış, bu­rada Müfettiş-i Umumî yerine “Vekâlet Müfettişi”  unvanı kullanılmıştır.

Millî Eğitim Bakanlığının kuruluş kanununda, Teftiş Kurulu Başkanlığı tüzük ve yönetmeliğinde  çeşitli tarih­lerde değişiklikler yapılmışsa da teftişin yapısı ana hatları ile korunmuştur.

1993 yılında yayımlanan “Millî Eği­tim Bakanlığı Teftiş Kurulu Tüzüğü” ve bu tüzüğe dayalı olarak aynı yıl çıkarı­lan “Millî Eğitim Bakanlığı Teftiş Kurulu Yönetmeliği” ile Teftiş Kurulunun gö­revleri, çağdaş bir yaklaşımla yeniden belirlenmiş, müfettiş alımları, yetiştiril­meleri, görevde yükselmeleri yeni esas­lara bağlanmıştır.

1993 yılına kadar teftiş raporlarına veya kişisel başvurulara dayalı olarak yapılan atamalar yerine, 1993 yılında çıkarılan tüzük ve buna dayalı yönetme­likte; ilk atamada,  yazılı ve sözlü olmak üzere iki aşamadan oluşan bir giriş sı­navı getirilmiştir. Sınavı kazanan aday­lar, müfettiş yardımcısı olarak göreve başlamaktadırlar. Üç yıllık  müfettiş yardımcılığı sonunda yeterlik sınavını kazanan müfettiş yardımcıları müfettiş olarak atanabilmektedirler.

Bu gün Teftiş Kurulu Başkanlığında (502) müfettiş kadrosu bulunmakla bir­likte,  (1) Başkan, (4) Başkan Yardımcısı   (195)   Başmüfettiş, (51)    müfettiş ve (29) müfettiş yardımcısı  olmak üzere toplam (280) müfettişle iki şube müdürü,  (10) şef ve (22) memurdan oluşan bir kadro ile ça­lışmalarını sürdürmektedir.

Not: Tarihçe ile ilgili olarak, MEB Teftiş Kurulu Başkanlığınca yayımlanan “İnceleme ve Soruşturma Rehberi” adlı kitaptaki bilgiler esas alınmıştır.

Yararlanılan Kaynaklar:

Aydın, Mustafa Çağdaş Eğitim Dene­timi, Pegem Yayınları 3. baskı Ankara 1993

MEB Yayımlar Dairesi Başkanlığı           

Millî Eğitimle ilgili mevzuat 1., 2. cilt, MEB yayınları, 2.baskı Ankara 1999

MEB Teftiş Kurulu Başkanlığı İnce­leme ve Soruşturma Rehberi, MEB yayın­ları, Ankara 2000